dimecres, 12 d’abril de 2017

Enghraifft o dafodiaith Bro Morgannwg o'r flwyddyn 1897.


Darn o hanes Ianto'r Shortar, yn nhafodiaith Bro Morgannwg. O Bapur Pawb, 29 Mai 1897.


IANTO'R SHORTAR 
[Gian Fachgian o Fro Morgianwg.] 

XI. DECHREU CHWALU’R NYTH. 

Af fi ddim i wed wthtoch chi am boiti’r holi a'r crosholi fuws ar Ianto biach boiti'r mochyn - dim ond gwed ’sponiad Ianto biach yn short ’naf fi; achos ma stori'r mochyn yn myn’d dicyn biach yn hir, y’ch chi'n gwpod.

Beth bena, ro’dd y ’sponiad rhwpath fel hyn: Weti i Ianto biach ddwad nol o’r gwaith tin, rol bod a chino iddyn nhw, fe ddath Shoni biach Wil Sherwr iddi moyn a gial myn’d ar hyd y lle i seuthu adarn biach; ac ar hyd y lle i seuthu adarn biach etho'n nhw’ch dou. 

Ro’dd yr adarn biach yn gwpod ta dwad ar ’u cownt nhw own nhw; felny, ar ol cerad a cherad am oria, cheson nhw ddim cynnyg ar seuthu dim at ddim, ond at un goch giam fiach; do’dd hono ddim yn gwpod dim am boiti nhw, ond fi ffilws Ianto a seuthu hono hed. 

Weti Ianto biach ffili seuthu’r goch giam, dyma Shoni’n dechra shimplo’r pystol, trw wed niag o’dd a ddim gwerth; nia laddsa fa ddim cleran withach ’deryn, a lot o rhw flagardath felny. Ro’dd Ianto’n cynnyg dala wager a fa, lladdsa fa fuwch ne geffyl; a felna o’n nhw’n tafoti a’u gilydd wtht gerad sha thre, nes to’n nhw o fla’n y Lion.

Fan ’ny, fi welws Shoni fochyn y Lion yn acor bedd iddo i hunan yn y doman. 

“Ianto,” eba Shoni, “wyt ti’n gwed y lladda dy bystol di fuwch ne geffyl, ond fi ddala i a ti ginog a dwrnad o farbls nawr nia ladda fa ddim mochyn.” 

“Fi dala i y consartina a ti,” ebe Ianto, “lladdiff a.”

“Nawr, ta, giad i ni wel’d, nawr, ta,” ’ba Shoni. 

Mwn mynad arath ne lai, ro’dd y mochyn yn cwmpo yn farw clotshan iddi fedd weti cial i seuthu’n gwmws yn ’i lycad whith. 

Gita bod y mochyn yn cwmpo, fi glwsan laish menw yn gwiddi: “Beth wyt ti’n neyd, y scowndral biach; am beth owt ti’n lladd y mochyn, Ianto?” &c. 

Gwraig y Lion o’dd y fenw. Ro’dd hi’n gwel’d y cwbwl, ond wydda hi ddim beth o’dd gita nhw mwn llaw, stodd y peth weti dicwdd.

’Don nhw ddim weti gwel’d hi cyn iddi widdi felna, ond nhw gwelson hi nawr; ond ethon nhw ddim i ddala pen stori a hi, achos fi rhytson nerth ’u trad i gwato i’r coud o’dd jest ar bwys ’no; a dyna lle buo nhw’ch tri yn gwato fan ’ny ys to hi’n nos pitsh. 

Ro’dd Mac Cinli, y’ch chi’n gwpod, gita nhw o’r dechra. Weti ’ddi fyn’d yn nos felny, fi ddechreuson ’u ffordd sha thre; ond ro’dd gormod o ofon cial ’i whado gian ’i fam ar Ianto i fyn’d i’r ty; i’r ardd i gwato yn y coud gwsberis a’th a, ond fi a’th Mac Cinli a Shoni sha’r ty’n streit. 

Ro’dd Ianto biach yn gwel’d ’i fam a Meri yn myn’d i whilo am dano, ac weti iddi nhw fyn’d, y slipws a i’r ty ac i’r gwely heb wmolch nia byta bwyd nia dim. 

Weti Ianto biach fyn’d drost ’i stori, dyma’r hen Ianto yn gofyn iddo:

“Ceso ti’r ginog a’r marbls gian Shoni?” 

“Do,” ’ba fynta. 

“O! dera di, ’ta,” eba’i diad, dan winco arna i, “dyw’r gollad ddim yn gollad i gyt, 

yto ’ta? Os gialla i gial gwaith i ti fori, gai di dechra gwitho dy’ Llun nesa’i ti gial talu am y mochyn yto. Wi weti setlo a Mac y Lion felna hono, wyt ti’n folon?”

“Otw i,” ’ba fa, a’r dwr yn tascu o’i lycid a, gian mor falch o’dd a i glwad. Ro’dd i diad yn rhoi dwy newydd dda iddo gita’u gilydd wtht wed felna. 

Fi gias Ianto waith i Ianto biach fel ro’dd a’n meddwl; ac fi gias Ianto biach ddechra gwitho’r dy’ Llun cynta’r ol ’ny; ac weti’n, ’nath a ddim llwar o ofid i neb gita’r pystol a’r consartina. 

Ro’dd Bill Hwals nawr yn dechra myn’d

yn fachgian drwg, ac o ddrwg i wath ro’dd a’n myn’d o hyd. 

Weti ’ddo ddechra ciaru, ro’dd a’n gias budur iddyn’ nhw yn ty, ac ro’dd a’n colli llwar tyrn ar ’i waith i herlid cwrw a potchan giam a phetha. Ro’dd a weti cial tair symans am botshan, ond do’dd a ddim weti dala dim giam; ac achos hyny a phetha, ro’dd i diad a fynta yn ffrio yn ty yn rown abowt fel ci a mochyn. 

Ond ta beth yn byd ’nelsa Bili, do’dd dim bai ar Bili gian ’i fam. Bili o’dd ffafrat ’i fam, a Ianto biach o’dd ffafrat i diad; ond dyn helpo Meri, pwr dab, do’dd neb yn ffafro llwar ar Meri. Ro’dd Ianto biach yn bwcwth prynu lot o betha iddi pun delsa fa’n rhowlar-man i enill saith a whech y dydd fel ro’dd Bili’n gneyd. 

Do’dd dim gwerth o giam am boiti Glyndwynant; ro’dd y pydlars a’u cwn a’u dryllia ar ’u gol nhw ddydd a nos; ond ro’dd Bili bown o gial myn’d i whilo o hyd, er i’r jestysed wed wthto’r tro dwetha buws a o’u blan

nhw ta carchar o’dd yn ’i haros a pun delsa fa ’no weti’n. 

Un bora, fi ballws Bili a chwnu i fyn’d sha’r gwaith; rodd ’i ben a rhy dost iddo witho, ’ba fa; ond fi gwnws heb fod yn hir i gial myn’d i whilo am sgwarnog; ro’dd a, ma’n depig, weti setlo y noswith cyn ’ny a Dic y Washman a Shoni'r Cwn ffor’ o’dd hi fod. 

Ro’dd ’i ben a’n iach net ’i fyn’d i gwrdd a Dic a Shoni boiti ddeg o’r gloch i’r Tinman’s, ac i fyn’d gita nhw a’r cwn weti’n i whilo am sgwarnog i dir Gelligron. Weti nhw whilo lot dyma nhw o’r diwadd yn cwnu sgwarnog, o’dd weti diwad ’no o rhwle arath, dyma hi’n hylyw fawr gita nhw stodd y lle’n eco. 

“Hylyw! Mac Cinli; O! iafal a!” ‘ba Bili, fel dyn yn crio acshwn jest.

“O! Topar biach a fa! O! nghi biach i; O! rhen gianon a fa,” eba Dic. [“]Hylyw, ngiast fiach i; O! ngh’loman i a hi!” eba Shoni. 

Erbyn hyn, ro’dd y sgwarnog ar gianol y ca, a’r cwn yn closo am boiti ’ddi. 

“Dyna hona’n reit., ta beth, ’ba Shoni; achos ro’dd a’n proffesu ’i fod a’i hunan yn dallt lot am boiti hela. Reit o gial ’i dala o’dd a’n feddwl o’dd y sgwarnog.” 

Pun o’dd y sgwarog yn gwel’d y cwn yn closo am boiti ’ddi felny, dyma hi'n rhoid naid lan boiti betar llath i'r air, ac wtht ’i gwel’d hi weti myn’d i golli felny, heb wpod iddyn nhw mor sytan, fi gretws Topar ta Flei, giast Shoni, o’dd weti llyncu ’ddi, ac fi gretws Fled ta Topar o’dd weti llyncu ’ddi, a dyma’n nhw myn’d i wmladd a’u gilydd yn ffyrnig. 

Fi farcws Mac Cinli’r sgwarnog yn dishgyn,

ac yn gwrsi yr a’th hi rhynti nhw hyd y berth. Fan ’ny, fi nidws y sgwarnog i ben clawdd, ac off a hi’n gros trw'n berth; a dyma Mac Cinli’n myn’d i roid naid drost ben y berth ar ’i gol hi; ond rhwffordd, fi slipws ’i ddwy trod ol a, ne rhwpath. Yn lle rhoid naid drost ben y berth, fel ro’dd a’n feddwl, rhoid naid nath a, stodd a’n dishgyn a’i ben yn erbyn poplan o’dd yn y clawdd ac weti’n, dyma fa’n dishgyn yn fon y clawdd fel cwtad o hoilon yn farw clotshan. Nawr, ro’dd y sgwarnog weti dianc, a Mac Cinli weti marw! 

Erbyn hyn, ro’dd Topar a Flei weti dwad i ddallt ffor’ o’dd petha’n iawn, ac yn dishgwl mor wirion a dwy ddafad ar gorph Mac Cinli, gita. Bili, Dic, a Shoni. Pun o’n nhw yn pendrwmu fan ’ny, uwchben corph Mac Cinli, ro’dd y dyn o’dd bia'r tir yn doti’u henwa nhw lawr mwn llyfyr rochor arath i'r berth; ac weti ’ddo fa gwpla, dyma fa'n gwed wthtyn nhw: 

“Wel, Wiliam Hwals, a Richad Lwys, a John Jones, gewch chi glwad am hyn yto. Dydd da chi heddi.” 

(I'w barhau.)

Enghraifft o dafodiaith Shir Gâr ganrif yn ôl.

Darn yn nhafodiaith Sir Gaerfyrddin o’r “CARMARTHEN JOURNAL”, Mawrth 22, 1918.

LLITH TWM 'BARELS.

BISNES Y BWYDIDD.

Wel ma rhiw helbil ofnadw inglin a chal tippin bach o fwyd i gadw corff ag ened wrth i gili. Idrich yn go dowill ma pethe nawr, ond yn ol pob tebig mi ddaw'r cwbwl yn well heb fod yn hir iawn. Nawr ma'r wlad ma yn gneid pethe ddilse fod wedi cal i gneid o ar ddachre'r rhifel. Ma un peth i weid inglin a'r bwyd, ma'r fflwr wedi gwella lot wrth fel wedd e os tippin nol. Stim cimint o'r Indian Korn indo nawr. We'r brawd [sic; = blawd] ny fowr o gownt. Mi fiodd lot o sharad amser y fflwr Indian Korn nag wedd hi ddim yn ffer fod ffarmers yn cal fflwr gwenith gatre iachis, a dinion erill yn gorffod bitta shwt stwff gwael. Ie, wel, wedd hi'n idrich dippin bach yn fflat prny, ond dina beth od fel i ni'n leiko idrich ar un wmed y ddalen. Cin y rhifel we dinion yn galler cal fflwr gwyn Extras, a'r rhan fwya o ffarmers yn bitta bara gwenith, a rhai o nhw hefid yn bitta bara barlis. We dim son prny nag wedd hinni ddim yn ffer i'r ffarmers. Wy'n cofio amser pan wedd plant ffarmers yn mind a'i tockin i'r iskol - bara menin gwenith ne farlis, a hwnnw yn go dowill i liw, a'r plant yn gorffod mind naill ochor i fitta fe, achos fod plant erill yn gneid sport am i pen nhw. Y plant ny, wedi tiddi finni nawr, si'n grwmlan fwya yn erbin pethe fel ma nhw nawr. Rownd ma'r rhod yn troi. Peth arall wedin. Wy'n cofio'r amser, ag ich chithe hefid, pan bise dyn yn mind i dre fowr, a dillad gwlad, ag wmed wedi browno yn yr hoil, beth we nobs y trefidd yn i galw nhw, — "kentri joskins," "kentri klowns” ag enwe o'r short na. Ond ma'r nobs wedi gweld gwerth y "joskins" a'r "klowns" erbin heddi. We'r hen wlad ma wedi mind dippin bach yn rhi stuck-up, ag wedd hi'n hen brid tinni rhai o bleevs crand rhai o'r swanks. O, O, middech chi, grondwch ar Twm yn cadw part y ffarmers, ag inte wedi bod yn i whippo nhw mwy na neb. Do do, ag os bidd ishe'r whip to, ma Twm yn barod i hiwso hi. Ond sna i am feio neb ar gam. Thats ffer inuff ond iw e?

Wel nawr te, cin starto, wy am weid gaer ne ddoi inghilch consert

BLANCOD, GER CINWIL.

Ichi’n cofio i fi ofin cwpwl o gwestiwne i gomitti y consert ma. Mi ddoith aped o wrth un o'r comitti, ond down i ddim yn sattisffeid ar y partiklars, ag mi es i i whilo miwn i'r bisnes. Rown i am gal gweld yn iawn fod popeth yn cal i gario mlan yn streit. Wel ma dda gen i aller gweid fod y cwbwl yn iawn. Y dispiwt mwya we hin. Mi rowd ar ddiall nosweth y consert fod dros £10 wedi cal i caskli, ond ar ol ny dim ond cifri am £8 19: 6 ddoith. Nawr yn nattiriol we rhaid idrich mwn gal gweld shwt we pethe'n bod. Wy wedi cal gwbod shwt biodd y cam-ddialltwrieth, ond dima'r peth pwysig, we'r cwbwl yn reit streit, hinni iw, dim pinsho. Wy hefid wedi cal eitha explaneshon inglin a'r conserts, a'r amownts si wedi cal i rhoi i'r boys, ochodin ma gen i bleser i weid wrth y reeders fod y comitti yn reit streit mor belled, ag yn heiddi pob sipport.

Shwt biodd hi ar y cobin ny gwmpodd i'r afon sha Pentrecwrt? Wir ma adarn epeshal i gal fforna. Ma lot o ddigwiddiade doniol wedi cimrid lle forna [sic; = fforna] yn ddweddar, a wy'n gweld fod rhaid rhoi tro na emill waith. Peth arall hefid inglin a'r hewlidd. Ma'r Kownti hewl yn grand, wharre teg, ond am yr hewlidd bach, dyn helpo'r pwr begers si'n gorffod trottian drosti nhw'n amal. Ma nhw'n gweid wrthw i fod yr hewlidd yn Ffraink rhiw dippin bach yn wath na nhw, ond wy'n dowto tanimarw.

Shwt mai’n bod oboti streik y "needl-dreivers" sha Landissil? Wy wedi cal ar ddiall fod un o'r leeding boys wedd yn gweiddi am streik wedi mind nol i weitho heb y godiad. Wir, stwff gwael iawn wedd yn y boy na. Nid gweid dim am reits na rongs y streik odw i, ond cifeirio at y bachan ma yn gweiddi am streik, ag inte wedin yn troi yn gachgi. Wy'n leiko gweld dyn yn sticko dros i arfe, bidded e'n gledde ne nedwi.

Ma rhai yn grwmlan achos ma dim ond whilo beie ma Twm. Wel sda fi ddim i neid am hinni. Felna ces i ngeni sownd, ond wy mor barod a neb i roi credit le ma credit yn ddiledus. Wy'n cal ar ddiall fod rhai boys da iawn i gal sha ardal Landissil, shach mod in whippo pwer o rai o'r netivs. Mai'n debig fod un o'r gwd netivs ma yn gwerthi llath i gwstwmers am yr un pris o hid, hinni iw, ddim wedi codi o wrth yr hen bris. Ma kesis o'r short ma yn anamal iawn, a ma’r bachan ma, — Mistir Tomos Jons, Can-ton, yn heiddi camolieth am i dreetment i'w gwstwmers. Cofiwch chi nawr te, na fidd mo hwn yn cal un trwbwl i gal i waer miwn. Ol hands on deck to help a down-reit gwd chap. Pob lwc i ti machan i.

Ma gen i aer bach nawr i weid wrth ffarmer lan rochor icha Llandissil, sha ardal Alltrodin fforna. Mi ddoith bachan gatre am leev o'r Nevi, ar ol bod mas ar y mor am riw Too Yeers. Mi ath mas i whilo am weningen, a se chi'n y man na, mi fiodd mor anlwckis a mind dros dir ffarmer neilldiol heb feddwl insilto na gneid dim niwed i Skweier Spuds, ond o'r iechid, dina storrom mai'n debig. Hm, ie, bachan wedi bod mas am rhiw too yeers, wedi joino yn wirfoddol, ddim wedi bod yn cwdwmmo a Treibiwnals, ddim yn gneid gwd war proffits, ond dina fe, we dim gweningen i fod i'r heero. Lwk heer Meinabs, do yiw col that pleing the gem? I dont. That is teling yiw streit. Rho barch i'r bechgin si'n wmla drostot ti bachan. Paid bod yn frwnt.

Wy am ofin un cwestiwn bach i gomitti klwb piskotta Llambidder. Sawl mimber nowi dderbinion nhw pwy ddwarnod, a beth we’r boys, a faint gorffod i'r boys dali am gal dwad yn eilode? Beth ma'r comitti yn neid a'r dibs? Falle bidd infformeshon ar y kwestiwn yn intresting.

Beth iw'r mwstwr si gida rhai boys ifenk sha ardal Cwmdiad ar nos Silie? Mai'n well i chi boys i fod dippin bach yn fwy tawel, ne falle daw y bachan na yn y siwt kaki heibo i chi o Garfurddin. Ma lot o chi wedi cal kondishonal exemshon, ond nid exemshon i neid disterbans ar nos Silie, a gneid ich hinen yn niwsans i rai erill. Nid amser i wharre ffwl iw hi nawr, pan ma boys stedi, streit mas yn y trenshis yn wmla drostoch chi. Ffor shem yiw miserebl shurkers. Nawr, ma gen i list o enwe'r rhai fiodd yn wharre'r ffwl nos Seel, March 3. Os nad ichi'n bihafio, mi ffeinjwch chi'ch henwe miwn man nad ichi'n leiko.

Gaer bach at deekns a gwenidog

SALEM, HEWLGALED, LLANDEILO.

Mi leikswn gal gwbod pwy blan wedd gida chi i ddowis deekn nowi pwy ddwarnod? A odi'r eilode wedi cal llais yn y bisnes? Peth arall wedin, beth we gida'r cob na yn erbin cal dinion ifenk i gaskli at y comitti showdwirs?

Beth we gidag e yn i herbin nhw? Nawr te, ma gen i bos yn iawn ichi. Shwt ma peido mind yn dost? Ma hwn yn joli gwd eideea hefid. Mai'n debig fod boys y reilwei yn cal ginni yr wsnoth o war bonnis, ond os colla nhw ddwarnod, ma nhw'n colli y ginni, ag yn lle ny yn cal twelv bob sick pei. Rissult fowr iawn o sicknes. See the point. Diw hi ddim yn tali'r ffordd i find yn dost.

At eilode

WAR AGRIKELSHERAL COMMITTI,

shir Garfurddin. Prid ichi'n mind i gihoiddi balans sheet och ackownts? Mai shwr o fod yn brid gwlei gal gweld le ichi'n sefill. Plees ripplei, ne ma rhaid gweid rhagor ar y bisnes.



dimarts, 17 de gener de 2017

Y Gymraeg yn ysgolion Sir Fynwy yn 1913.







Dros ganrif yn ôl, yn ôl y pwt isod y deuthum o hyd iddo o’r ‘Abergavenny Chronicle’ (22 Mai 1913) yr oedd rhai ysgolion yn yr hen Sir Fynwy yn cynnig y Gymraeg fel pwnc i’r disgyblion. Ni wn a yw’r adroddiad yn cyfeirio at ysgolion cynradd yn unig neu rai uwchradd hefyd; ni hyd at ba le y mae’r ‘Cymoedd Rhymni a Thredegar’ yn ymestyn – O Rymni hyd at Bontlotyn? Neu’r Bargod? O Dredegar hyd at y Coed-duon? Neu Bont-llan-fraith?

Ond yr hyn sydd yn od yw nad oedd gwersi Cymraeg yn y gweddill o’r ysgolion – ar wahân i’r ysgolion yn Llanofer, Trinant a Phantygaseg.

Yn Llanofer gwelaf o bosibl ddylanwad hir-barhaol y Gymraes Augusta Waddington, sef yr Arglwyddes Llanofer (ganwyd Llanofer 1802-1896), neu yn ôl ei henw barddol Gwenynen Gwent, a osododd fri ar y Gymraeg yn y parthau hyn o’r wlad pan oedd y werin yn dechrau troi eu cefn arni (o herwydd addysg yn Saesneg, y mewnlifiad o siroedd gorllewinol Lloegr ac o Iwerddon, ayyb).

Ond pam Trinant a Phantygaseg, tybed?



Monmouthshire and Welsh.

According to a recent report of his Majesty’s inspectors of education in Monmouthshire, Welsh is taught in all the schools of the Rhymney and Tredegar Valleys, as well as Llanover, Trinant and Pantygasseg. The education authority (states the report) has had considerable difficulty in finding teachers with adequate knowledge of the language to undertake its instruction.

It was pleasing to note, however, that evening classes for teachers had been established to meet this difficulty, and teachers had availed themselves of these classes and had benefited considerably thereby. The attitude of the teachers towards the language was friendly and sympathetic.

A General Weakness.

In the majority of the schools the basis of the teaching was the direct method. A general weakness observable in the Welsh teaching was the lack of practice by the child of continuous and connected speech. It was pleasing to note that in one infants’ school “canu penhillion” [sic; = penillion] had been introduced with conspicuous success.

divendres, 23 de desembre de 2016

NADOLIG GYDA’R CYMRY YN WORKINGTON (1881)


Cant ac un ar bymtheg a deugain o flynyddoedd yn ôl, yn y dref honno yn yr hen Cumberland yng ngogledd-orllewin Lloegr, cynhaliwyd Eisteddfod Nadolig gan Gymry’r cylch.



Adroddiad o Faner ac Amserau Cymru 12 Ionawr 1881.
 
NADOLIG GYDA’R CYMRY YN WORKINGTON

CEFAIS wythnos ddedwydd yn eu cymdeithas; croesaw cynnhes, mewn annedd hyfryd, gyda theulu hawddgar y pen cerddor coeth ac enwog, W. Griffiths, Ysw. (Ivander), perchenog y “Derwent Tinplate Works” – yr hwn, drwy ei fedr a’i ffyddlondeb, sydd wedi llenwi a chynnhesu calonau, nid yn unig ieuengctyd, ond teidiau a neiniau almonaidd tref Workington, a’r cylchoedd cymmydogaethol, o ysbryd a doniau cân; ac hefyd wedi magu awyddfryd yn ei heneidiau at lenyddiaeth goethedig. Cefais dridiau tawel yn ei dy^ i ddarllen a beirniadu cyfansoddiadau barddonol a rhyddieithol eu Heisteddfod Nadolig.

Yr oedd pwngc eu prif draethawd, sef “Dylanwad esampl,” yn un o fuddioldeb ymarferol, o’r natur mwyaf pwysfawr. Derbyniwyd pedwar traethawd rhagorol arno – dau yn Gymraeg, a dau yn Saesneg: cyfansoddiadau o anrhydedd i w^yl lenyddol. Gwnaeth y beirniad nodiadau ar bob un ohonynt; ond ei ddyfarniad oedd, rhanu y wobr rhwng yr ymgeisydd Cymreig, Llaw a Chalon, a’r ymgeisydd Saesnig, The Two Shamrocks – sef Mr. M. Humphreys (Amanwyson), Derwent Tinplate Works, a Mr. Boulton, Cockermouth. Annogodd y beirniad ar i’r trathodau gael eu hargraphu, am y gallent fod o fuddioldeb ëang a gwerthfawr, yn enwedig mewn cylchoedd teuluaidd 
 
Prif gangen y farddoniaeth oedd chwe phennill, wyth llinell yr un, ar “Ostyngeiddrwydd.” Denodd hawddgarwch y fath rinwedd grasol chwech o ymgeiswyr i’r gystadleuaeth – sef dau Sais, a phedwar Cymro. Yr oedd eu penillion yn rhai darluniadol a chynnwysfawr, mewn iaith goeth, ystwyth; ond dyfarnwyd y wobr i Glan yr-afon – sef Mr. Thomas Williams (Cariadfab), Derwent Tinplate Works.

Pwng arall oedd wyth llinell o farddoniaeth, “Cyfarchiad i’r Nadolig;” a daeth i law chwech o benillion tarawiadol a rhagorol, yn enwedig pan feddylir nad oedd gan yr ymgeiswyr ond llai nag awr i gyfansoddi ac ysgrifenu eu penillion. Dyfarnwyd y wobr i Mr. D. Shakespeare, Derwent Tinplate Works. Ennillwyd y wobr am yr araeth fyrfyfyr oreu ar “Dywyllwch” gan Mr. T. Morgan (Adi), Derwent Tinplate Works. Yr adroddiad difyr gan Mr. Alfred Spencer, a chan Gough Humphreys, bachgenyn siriol saith oed.

Cafwyd cystadlu rhagorol mewn cerddoriaeth. Ennillwyd y gwobrau fel y canlyn yn y gangen hon: - Y pianoforte solo gan Master Thompson, Workington; tenor gan Mr. Davies; darllen cerddoriaeth ar yr olwg gyntaf gan R. Reece a T. Williams; soprano song gan Miss M. J. Williams; bass song gan Mr. J. Armstrong; choral by children, y Derwent Juvenile Choir; instrumental quartette, y Mri. Grayburn a’i gwmni: deuawd, Davies a Hopkins; trio, Mr. T. Williams a’i barti; y canu corawl, y Derwent Choir, o dan arweiniad Mr. Levi Williams. Rhai cyflym a medrus iawn i dynu peroriaeth swynol y violin oedd y llangc gobeithiol, Taliesin ap Ivander, a’r Mri. Lewis a Brown. Cyflawnodd y llywydd, C. J. Valentine, Ysw., a’r ysgrifenydd, Mr. D. R. Winstone, eu gwaith yn y modd

boneddigeiddiaf. Ac aed drwy y program oll mewn o ddeutu pedair awr – amser cymmedrol.

Cafwyd cyngherdd poblog yn yr hwyr. Gan y band, cafwyd overture gref, ac wyth o ganau cynnhes gan gôr y lle, o dan arweiniad baton eu blaenor awenyddol, Ivander. Canasant ddarnau detholedig o weithiau anfarwol Mendelshon [sic] a Handel; a chanwyd amryw ganau swynol nodedig gan Mr. Metcalfe, ac yn arbenig gan Mr. Lizzie Williams (Llinos y De) a Mr. D. Lewis (Eos Dyfed). Nid oeddym yn synu chwaith fod seiniau treiddiol tannau mwynion violin Mr. E. Horace Packer yn gwefreiddio yr holl gynulleidfa.

Ond gallaf dystio, ar fỳr eiriau yn y fan yma, i mi fwynhau canu addoliad y Sabbath yn y cyssegr yn fwy na chaniadau cywreiniaf a melusaf y gyngherdd yn y Town Hall. Canwyd yn dyner iawn amryw o dônau Sankey yn yr Ysgol Sul; eithr yr hyn a’m cynhesodd fwyaf oedd yr hen emynau a’r hen dônau oeddid yn arfer ganu gan yr hen dadau a’r mamau Puritanaidd ar gychwyniad y ganrif bresennol – hen bennillion a hen alawon fyddant yn ysgwyd ac yn toddi cynnulleidfaoedd, yn dryllio y galon galed, yn denu holl gylchoedd eglwysi Cymru. A da iawn genyf feddwl fod y pencerdd, W. Griffiths, Ysw., Derwent Tinplate Works, Workington, ddetholiad o’r hen dônau a’r hen emynau hyny yn barod i’r wasg, i’w cyhoeddi yn llyfr cryno, cyfoethog, a rhadlawn; o blegid y mae llaweroedd eisoes yn credu y bydd ei gasgliad 
 
un o wasanaeth annhraethol effeithiol er cynnheau a melysau mawl a gweddïau eglwysi Cymru.

Y mae yn achos o galondid ac o lawenydd fod y Pencerdd Ivander, yr hwn sydd wedi cael ei ethol i fod yn un o feiriniaid cerddoriaeth leisiol ac offerynol yr Eisteddfod Genedlaerthol nesaf, a’r hwn sydd yn medru mwynhau a gwerthfawrogi yr alawon cywreiniaf, a’r dull mwyaf clasurol o’u canu, yn gosod ei fryd, gyda’r fath ofal, am ddwyn etto i arferiad yn ein cyssegroedd hen dônau cynnes a nefolaidd “amseroedd y diwygiadau;” a hyderwn y bydd i eglwysi Cymru gydymdroi o galon i’w gefnogi mewn anturaieth ag sydd yn debyg o effeithio mor ëang a pharhaol er lles i achos Cristionogaeth.

Y mae y baton aur ardderchog, a’r baton ifori modrwyog, a’r cwpanau arian, a’r organ a gafodd yn anrhegion oddi wrth y còrau cerddorol a fuont dan ei addysg, ynghyd â’r tystebau eraill a dderbyniodd, yn brofion amlwg o barch ei ddisgyblion iddo am ei lafur yn yr amser a aeth heibio. Ond er mor dderbyniol a defnyddiol y mae wedi bod, yr ydym yn hyderus mai ei ddetholiad o hen dônau a hen emynau amseroedd hyfryd y diwygiadau fydd coroniad ei wasanaeth i gân ei genedl; ac yr ydym yn hyderus y bydd i’w ddysgyblion a’i adnabyddwyr oll ei gefnogi ar unwaith mewn anturiaeth o’r fath gyfrifoldeb yn gystal a’r fath fuddiolddeb. – S. R.

Ôl-nodyn:

Marwolaeth - Blin iawn genym orfod cofnodi marwolaeth yr arweinydd poblogaidd, Mr. Levi Williams (ab Gwent), yr hyn a gymerodd le nos Sul diweddaf yn Workington. Dywedir mai o’r Cholera y bu efe farw. Mab ydoedd i’r diweddar Mr. Dd. Williams, un o ddiaconiaid parchus Jerusalem, Rhymni, ac am flynddau lawer yn Siloh, Tredegar. Bu Ab Gwent yn aelod ac yn arweinydd y côr am lawer o flynyddau yn nghapel Siloh, lle y teimlir hiraeth mawer ar ei ol. Yn herwydd marweidd-dra masnach y gwaith haiarn yn y lle hwn, tua phedair mlynedd yn ol, symudodd Levi i Workington, lle y bu farw ei anwyl briod. Un anwyl iawn gan bawb ydoedd Levi – pawb yn ei hoffi ac yn ei garu yn fawr yn y cymydogaethau hyn, ac yn ddiamheu genym ei fod yr un mor barchus ac anwyl i fyny yn ngwlad y Sais. Bu yn arweinydd Côr Undebol Tredegar am flynyddau. Claddwyd ef dydd Iau diweddaf yn Workington.

dijous, 22 de desembre de 2016

YR HENAFIAETHYDD

Rhestr hynod o ddiarhebion mewn papur newydd o Aber-dâr 
gant a deuddeg ar hugain o flynyddoedd yn ôl.  

Tarian y Gweithiwr. 11 Medi 1884.





































YR HENAFIAETHYDD
Diarebion

Yn canlyn, wele rai o nodwedd dywyll ac anneallus. A oes a ddeongla rai o honynt?

Anheu angen dyhewyn dir.
Anrhaith gyfludwyt taeog yn nhy ei gilydd.
Anwar fu felyn ei fraint.
Bychodedd minailed, alias mynialedd.
Coel can hadain.
Colles dy lad cystal i’r fuwch.
Colles dy gludwr a gyrchawdd ty gadwr.
Chweyrys gwawd o anianawd.
Da angen ar eiddiawg, fel taeawg.
Danof llwyr i gyfarwyre, fel Dangos.
Dofydd dihirwaith aros, potius Dafydd.
Ebawl ar ebawl i Dduw.
Elid ryw, ar barth pa yw.
Gorug ei waith a fach y fachdaith.
Goyaen a wêl ynghyfwng.
Gwaedlyd wrth faint dy drachywedd.
Gwasgu yr haid cyn no’i cherdded.
Gwell trw^ch nag arwynniad
Hir amod nid ä i dda, alias annod.
Mab tyfech ry pennid.
Mal un oll yn ieud Gragunan.
Mal y peilliant ymdeg.
Mûd arynaig y llafar.
Ni chymerai gogyl am ei gâr.
Ni elwir yn euog onis geirydd.
Ni asgyr a goffa trefgordd.
Nid gwr namyn gwrthmuni.





































Nid rhaid peidi yn llys arglwydd.

Nid ysgar angenawg ac anhychfryd.
O englyn ni ddaliaf haid.
Rhwy fu rhy fychod gynen.
Trengis a fremis, alias Trefwys.
Twyllid rhyfegid rhyfygiad. 

Dyma rai eto o nodwedd fyr:-
Cnoi awel.
Hael byrllofig.
Hiroed anniolch.
Hir lyngeswriaeth.
Iro blonhegen.
Llewid cywestach.
Llidiog lliosog.
Meithrin chwilerion.
Rhuthr mammaeth.
Rhygas rhywelir.
Addef yw tewi.
Addfed angeu i hen.
Abl i bawb ei gydradd.
Bid rydlyd dy arfau.
Bore i bawb pan goto.
Canu heb gywydd.
Can gwynted â’r gwynt.
Ceised pawb ddwfr i’w long.
Chwil gan nos.



Chwanog annoeth i ymliw.
Chwareu hen gi â chenau.
Dadleu gwedi barn.
Da daint rhag tafawd.
Dall yn barnu ar liwiau.
Echwyn yw nâg.
Edwyn hengath lefrith.
Eang yw’r byd i bawb.
Ffoi pob tlawd.
Ffordd Buallt i Henffordd.
Ffawd pawb yn ei dâl.
Gair gwraig gwneler.
Gwnawd ar eiddil ofalon.
Goreu canwyll pwyll i ddyn.
Harrd pob newdydd.
Haeddu anerch yw caru.
Hiraeth am farw ni weryd.
Iawn chwedlawg mab.
Iawn yn ymofyn meddyg.
Iro tin hwch â bloneg.
Llanw mewn llu.
Llaw lluaws ar waith.
Llawer gwir drwg ei ddywedyd.
Mal dyrnod pen.
Melus bys pan losgo.
Mynych y daw drwg fugail.
Neuadd pob diddos.
Nac ymddiried i estron.



Na wreica ond yn agos.
Odid difrio diwyd.
O daw ymenyn doed.
O’r badell ffrio i’r tân.
Pryn tra flingych.
Pryn hen pryn eilwaith.
Pawb a gâr eu gwala.
Rhygas pob rhywir.
Rhy dyn a dyr.
Rhag angau ni thycia ffo.
Swrth pob diog.
Sychu trwyn y swch.
Sef a ladd a gyhudd.
Teg pob hardd.
Temyl glwth ei gegin.
Tafawd aur yn mhen dedwydd.
Uchenaid at ddoeth.
Utgorn yw cwrw da.
Un geiniog a ddyly cant.
Wythnos y llwynog.
Wyneb llawen, llawn ei dy.
Y bendro wibwrn.
Yspys pawb pan ddarfo.
Ymguddio ar gefn y gist.

TWYN-STAR

(Addasiad o sylw a ddodwyd gennyf ar y fforwm Enwau Lleoedd)

Wrth geisio dyfalu ym mha le yn Nhredegar y mae ‘Y Twyn’ penderfynais taw Twyn-star y dylai fod – hynny yw, os rhan o etholaeth Sir Frycheiniog bu Duketown ar un adeg. 



Bûm yn chwilio am ryw lun o Dwyn-star (Tredegar) fel y mae heddiw a chefais hyd i beth rhyfedd yno – arwydd heol dwyieithog lle mae’n ymddangos bod yr enw Cymraeg (ond bod gair Saesneg yn rhan ohono) wedi ei gyfieithu... i’r Gymraeg.

Yn Dukestown y mae Twyn-star / Twyn-y-star, o enw tafarn (The Star Inn) lled adnabyddus a fu yno ar un adeg. Bryncyn ac arno dafarn, felly.

Ond i bob golwg mae’r enw wedi ei ddehongli fel pe buasai’n enw Saesneg ag iddo’r ystyr ‘seren y twyn’.

Felly dyna’r enw Cymraeg o dan yr enw Saesneg ar arwydd heol ddwyieithog yn y lle hwnnw, sef ‘Seren Twyn’.



Tybed ai Twyn-star yw'r twyn dan sylw yn yr adroddiad uchod, mewn colofn yn y Darian sydd yn sôn am Dredegar? Ai'r 'Star Inn' yw 'tafarn y twmp' y cyfeirir ato yno?

Dyma lun arall o Dredegar. Nes at ganol y dre y mae arwydd dwyiethog arall ond yn anffodus, mae ‘ffordd’ wedi mynd yn ‘fford’ arno!



Rwy wedi dod o hyd i’r ddau lun o'r dre ar y rhyngrwyd – wn i ddim a yw’r arwyddion yn dal yno. Ond maent yn haeddu sylw bach, dybiwn i.

divendres, 16 de desembre de 2016

LLYWYDD SENEDD CATALONIA CARME FORCADELL O FLAEN Y LLYS


video

(Adroddiad wedi ei roi ar Facebook gennyf y bore 'ma)
Y Ddraig Goch yn dangos cefnogaeth i Carme Forcadell (neu o leiaf, fi a Meic Gymro o flaen adeilad y llysty, a’m capan draig goch am fy mhen) am naw o’r gloch y bore ’ma, yn Passeig Lluís Companys, Barcelona). Yn y fideo (26 eiliad) dyma Carme’n mynd i mewn i’r adeilad.
Llywydd Senedd Catalonia yw Carme, ac mae hi’n wynebu ‘Cyfiawnder’ Gwladwriaeth Sbaen am ganiatáu trafodaeth a phleidlais yn y Senedd ar gasgliadau’r comisiwn y ‘Procés Constituent’. Comisiwn yw hwn a fu’n astudio llunio cyfansoddiad ar gyfer gweriniaeth annibynnol arfaethedig Catalonia.
Pam mae rhaid i lwydd Senedd fynd o flaen llys wedi ei chyhuddo o anufudd-dod a chamymddygiad bwriadol, a gwynebu cael eu gwahardd rhag bod yn aelod seneddol neu hyd yn oed cael ei defrydu i garchar? Y TSJC yw’r llys dan sylw (Tribunal Superior de Justícia de Catalunya / Tribiwnal Uchaf Cyfiawnder Catalonia), sef llys o farnwyr o Sbaen sydd yn gweinyddu cyfiawnder yng Nghatalonia.
Rhaid sylweddoli nad oes, i bob pwrpas, wahaniad pwerau yn bod yng ngwladwriaeth Sbaen, a’r pwerau gweithredol, deddfwriaethol a chyfreithyddol yn un, yn nwylo’r Partido Popular, sydd mewn grym ym Madrid.
A rhaid cofio mai olynwyr yr unben Franco sefydlodd y Partido Popular (neu o leiaf, yr Alianza Popular, a newidiodd ei enw nes ymlaen) sydd yn rheoli gwladwriaeth Sbaen. Mae dylanwad yr unben yn drwm ar y blaid honno, yn enwedig y syniad o’r ‘sagrada unidad de España’ (undod sanctaidd Sbaen). At hyn, fe wyddys mai dymuniad olaf yr unben Franco ar ei wely angau fu am i’r brenin, a roes yn ei le fel pennaeth y wladwriaeth, ‘amddiffyn undod sanctaidd Sbaen’.
Rhaid ychwnaegu fod y PSOE (Partido Socialista Obrero Español / Plaid Sosialaidd y Gweithiwr Sbaenaidd) a’u plaid ranbarthol yng Nghatalonia (Plaid Sosialaidd Catalonia) yn gant y cant o blaid y Partido Popular yn mynnu dwyn gwleiddyddion sy’n cefnogi annibyniaeth o flaen eu ‘gwell’.
Mae Senedd Catalonia am gynnal refferendwm ‘swyddogol’ (hynny yw, wedi ei drefnu ar ôl dod i gytundeb â llywodraeth Madrid) a chyfrwymol ar y fater, ond mae Madrid yn ddi-ildio ac yn gwrthod y syniad yn llwyr.
Un ffordd o ddistewi llais y werin, yn nhyb llywodraeth Sbaen, yw trwy ddwyn achos o drosedd yn erbyn gwleiddyddion sydd yn cefnogi annibyniaeth i Gatalonia, a gyrru ofn felly ar y mudiad dros annibyniaeth.

dijous, 8 de desembre de 2016

GLENDOWER

(Addasiad o ysgrif a roddais ar y fforwm ‘Enwau Lleoedd’)
Yn lle paratoi rhyw ddeunydd ar gyfer fy ngwaith y pnawn yma, euthum ar gyfeiliorn wrth sylwi, ar Fapiau Google, fod yn Los Angeles, California, heol o’r enw Glendower Avenue.
A dyma fi’n dechrau chwilio am ragor o enghreifftiau.
Mae’r enw Glyn Dŵr / Glyndŵr*, ar ei wedd Saesneg Glendower / Glendowr, i’w weld mewn sawl gwlad, yn aml mewn mannau lle y bu Cymry alltud yn byw ar un adeg.
*Glyn Dŵr yn ôl Geiriadur yr Academi; Glyndŵr (llai cywir?) gan amlaf.

Mae’r rhan fwyaf o’r enwau hyn, tybiwn, yn cyfeirio yn uniongyrchol at Owain Glyn Dŵr fel emblem y Cymry, i goffáu’n harwr cenedlaethol, ond mae’n bosibl hefyd fod yr enw yn gyfeiriad anuniongyrchol mewn rhai o’r enwau (enw llong hwyrach; neu’r Glendower sydd yn gymeriad yn nrama Henry IV, Part 1 gan Shakespeare; enw ‘persain’ heb iddo gynnwys hanesyddol neu genedlaethol; enw bedydd neu enw barddol rhyw unigolyn; o ‘Glendower’ oedd yn enw tŷ neu ardal yn wreiddiol; ayyb. Er enghraifft, daw’r heolydd yn British Columbia yn y rhestr isod o’r mynydd Mount Glendower yn yr un dalaith o bosibl; ac o enw llong y daw enw’r greigres yn Queenland, Awstralia?)
Nid yw’r ffurf Gymraeg i’w gweld ar wahân i enwau yng Nghymru ei hun.
Cymru 
Glendower Place (??Maes Glyndŵr) Hanmer, Wrecsam
Glendower Buildings (??Tai Glyndŵr), Stryd yr Eglwys, Llansanffraid Glan Conwy
Glyndwr Street (??Stryd Glyndŵr), Dolgellau 
Glyndwr, Cnwclas
Glyndwr Road (??Ffordd Glyndŵr), Aberyswyth
Glendower Buildings (??Tai Glyndŵr), Dinbych y Pysgod
Glendower Street (?? Heol Glyndŵr), Dowlais, Merthyr Tudful 
Glendower Close (??Clos Glyndŵr) Bracla
Glyn-dwr Avenue (??Coedlan Glyndŵr), Pont-y-pridd
Glendower Court (??Llys Glyndŵr), Heol y Felindre, Yr Eglwysnewydd, Caerdydd
Glyndwr Road (??Heol Glyndŵr), Cwm-brân
Glendower Street (??Heol Glyndŵr), Trefynwy 

(Llwybr Glyndŵr / Glyndŵr’s Way, Llandrindod, Llanidloes, Treyclo, ayyb)

Heol Glyndwr (??Glyndŵr), Coed-poeth
Ffordd Glyndwr (??Glyndŵr), Northop

Yr Alban 

Glendower Way, Pàislig / Paisla / Paisley, Yr Alban

Iwerddon 
Glendower Street, Béal Feirste / Belfast
Glendower Court, Baile an Chollaigh / Ballincolig, Contae Chorcaigh / County Cork

Lloegr 
Glendower Avenue, North Shields
Glendower Street, Bootle, Lerpwl 
Glendower Road, Waterloo, Lerpwl
Glendower Drive, Cheetham, Manceinion
Glendower Park (enw ar heol), Adel, Leeds 
Glendower Road, Perry Barr, Birmingham 
Glendower Road, Walsall
Glendower Close, Gnosall, Stafford
Glendower Approach, Heathcote, Warwickshire

Glendower Avenue, Coventry 
Glendower Close, Daventry
Glendower Road, Llanllieni / Leominster, Swydd Amwythig 
Glendower Court, Greenfields, Amwythig / Shrewsbury 
Glendower Close, Churchdown, Caerloyw / Gloucester
Glendower Road, Mortlake, Llundain
Glendower Gardens, Mortlake, Llundain
Glendower Place, South Kensington, Llundain (Glendower Mansions, Glendower Preparatory School)
Glendower Road, East Sheen, Llundain 
Glendower Crescent, Orpington, Surrey
Glendower Road, Peverell, Plymouth

Unol Daleithiau America
Glendower Street, Ashland, Oregon
Glendower Avenue, Los Angeles
Glendower Place, Los Angeles
Glendower Road, Los Angeles
Glendower Stairs, Los Angeles
Glendower Plantation, Ashville, Florida 
Glendower Court, Jacksonville, Florida
Glendower Circle, Sun City Center, Florida 
Glendower Lane, Plano, Texas
Glendower Drive, Fairfax Village, Spring, Texas

Glendower Drive, Louisville, Kentucky
Glendower Place, Franklin, Tennessee
Glendower Court, Nashville, Tennessee
Glendower Court, Goodlettsville, Tennessee
Glendower Way, Knoxville, Tennessee

Glendower Cove, Cordova, Tennessee
(enw ar adeilad) The Glendower Building,
3630 N Meridian St, Indianapolis, Indiana
Glendower Way, Roswell, Georgia
Glendower Drive, Kirkwood, Missouri
Glendower Terrace, Elgin, Illinois
Glendower Place, Whitewater Township, Hanilton County, Ohio
Glendower Avenue, Columbus, Ohio
Glendower Street, Mapleton, Pennsylvania
Glendower Drive, Lancaster, Pennsylvania 
Glendower Road, Hamden. Connecticut
Glendower Road, Boston, Massachusetts 
Glendower Road, Roslindale, Massachusetts
Glendower Road, Melrose, Massachusetts
Glendower Circle, Pittsville, New York 
Glendower Way, Victor, New York
Glendower Drive, Salisbury, North Carolina
Glendower Road, Raleigh, North Carolina
Glendower Court, Springfield, Virginia 
Glendower Court, Ashburn, Virginia
Glendower Road, Midlothian, Virginia 
East / West Glen Dower Drive, Fredericksburg, Virginia
Glendower Road, Scotsville, Virginia 
Glendower Road, Natural Bridge, Virginia (yn y llun isod)

Glendower Court, Laurel, Maryland
Glendower Road, Gaithersburg, Maryland

(enw tŷ ) Glendower: (wedi ei drosi o’r wicipedia Saesneg): 
Tŷ hanesyddol yn arddull y Diwygiad Groegaidd yw Glendower, a elwir bellach yn Gofadail Daleithiol Glendower (Glendower State Memorial) neu Blasty Glendower (Glendower Mansion), ac wedi ei leoli yn 105 Coedlan Cincinnati (Cincinnati Avenue), Ffordd U.D.A 42 (U.S. Route 42), yn Lebanon , Ohio. Fe'i hadeiladwyd yn 1836 gan Amos Bennett ar gyfer John Milton Williams, masnachwr o Lebanon, ac fe’i henwyd ar ôl Owain Glyndŵr (Owen Glendower). Mae wedi’i ddisgrifio yn "un o'r enghreifftiau gorau o bensaernïaeth yr Adfywiad Groegaidd yn y Gorllewin Canol”. Ar 10 Tachwedd, 1970, fe’i hychwanegwyd at y Gofrestr Genedlaethol o Leoedd Hanesyddol. Defnyddir yn aml dir Glendower gan ailgrewyr brwydrau’r Rhyfel Cartref.

Canada 
Glendower, Ontario, Canada (enw ardal ar bwys Gidfrey; enw gynt ar fwynglawdd)
Glendower Circuit, Scarborough, Ontario
Glendower Crescent, Georgina. Ontario
Glendowr [sic] Street, Sudbury, Ontario 
Glendower Road, Victoria, British Columbia, Canada
Glendower Drive, Richmond, British Columbia, Canada
Glendower Gate, Richmond, British Columbia, Canada
Mount Glendower, British Columbia



De Affrica 
(enw ar fynydd)
Glendower Peak, Port Alfred, Province of Eastern Cape

Glendower Drive, Pretoriuspark, Pretoria
Glendower, Dennemere, Cape Town 
Glendower Close, Sunningdale, Cape Town

Glendower Avenue, Dunvegan, Edenvale, Johannesburg (wrth ochr maes golff y Glendower Golf Club; mae'r maes mewn ardal o Edenvale o’r enw Dowerglen, sef elfennau Glendower o chwith mae’n debyg) 

Seland Newydd
Glendower ‘darn o dir yn Ponatahi, i’r de o Carterton’ gynt

Awstralia
(enw ar greigres) Glendower Point Reef, Queensland

(enw ar nant) Glendower Creek, Pinbeyan, New South Wales 

(enw ar fynydd) Glendower Mountain, Mulla Creek, New South Wales

(enw ar lwybr) Glendower Trail, Walcha, New South Wales 

(enw ar ffermdy) New Glendower, Queensland

(enw ar dŷ) Glendower, 5 Lloyds Road, Bathurst, Gormans Hill, New South Wales (Tŷ Eidalaidd Fictoraidd Diweddar)

(enw ar dŷ) Glendower, Burgmann’s Lane, Hillvue, New South Wales

Glendower Road, Holtze, Northern Territory
Glendower Street, Sunnybank, Brisbane, Queensland
Glendower Street, Mount Lofty, Queensland 
Glendower Close, Armidale, New South Wales
Glendower Street, Rivermeadow, New South Wales
Glendower Street, Gilead, New South Wales
Glendower Avenue, Eastwood, New South Wales 
Glendower Court, Mooroolbark, Victoria
Glendower Street, Perth, Western Australia 
Glendower Way, Spearwood, Western Australia
Glendower Road, Southern Cross, Western Australia
Glendower Road, Carrolup, Western Australia

Sri Lanka
Hotel Glendower, Nuwara Eliya, Central Province



(lluniau gan Google)

dimarts, 29 de novembre de 2016

Llanfadog, Penrhyn Gw:yr



(Nodyn bach anfonais i at y Fforwm ‘Enwau Lleoedd’ 29 Tachwedd 2016)

Newydd gywiro dau dudalen Saesneg o'r wicipedia – un am bentrefi Penrhyn Gw:yr lle y mynnid mai o ‘Médoc’ yn 'Ffrainc' y daw’r enw ‘Llanmadoc’ (sef Llanfadog) – yn y testun gwreiddol, dywedid mai'r esboniad ‘most likely’ oedd hwn!

Mae'r awdur yn meddwl mai enw ‘Ffrangeg’ yw Médoc, heb sylweddoli taw enw Ocsitaneg yw mewn gwirionedd (Medòc), ac mai ffurfiau lled wahanol a fyddai i’r enw gynt (mae’n debyg *Medouc < *Medolc).

Mae’r ffaith bod yno yn y cylch dywyn o’r enw ‘Landes de Medòc’ (o’r Ocsitaneg Landas de Medòc = Tywyn Medòc) wedi argyhoeddi’r awdur mai enw ‘Ffrangeg’ yw ‘Llanmadoc’! Ac i brofi’r tarddiad i’r carn: ‘Haplogroup R1b (Y-DNA) is consistent with the regions of Llanmadoc, Wales and Médoc, Bordeaux, France’.

Yr ail oedd tudalen ‘Madoc, Ontario’. Mae awdur hwn yn awgrymu bod y pentref hwnnw wedi ei enwi ar ôl Madog ab Owain Gwynedd (ond nid oes tystiolaeth ar gael ar hyn o bryd i'w gadarnhau).

Yna mae’n awgrymu damcaniaeth arall (nid oes cyfeiriad at yr un ffynhonnell, ac y mae’n ddi-sail, heb os nac onibai) - mai o ‘Llanmadoc’ ym Mhenrhyn Gw:yr y daw’r enw, ac wedyn yn ailadrodd y syniad a fu ar dudalen ‘List of Villages in Gower’ – ei fod yn ei dro yn seiliedig ar ‘Landes de Mèdòc’!

Bydd yn ddiddorol gweld a fydd yr haeriad mai enw Ffrangeg yw ‘Llanmadoc’ yn dechrau lledaenu, diolch i wicipedia! 

dijous, 29 de setembre de 2016

Maelfa, Llanedern, Caerdydd



Tybed faint yw dylanwad William Owen-Pughe ar enwau lleoedd Cymru (a thu hwnt)?

Ceir yn Llanedern, Caerdydd, ganolfan siopa (a adeiladwyd yn 1974) a heol o’r enw Maelfa.
Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, ‘mael’ + ‘fa’ yw ‘maelfa’.

Daw ‘mael’ (= elw, mantais) o’r Saesneg ‘vail’ (> Cymraeg fael > mael).

Ystyr ‘maelfa’ yw ‘siop, marchnad, marchnadle, basâr, adeiladau busnes’.

Fe welir am y tro cyntaf yng ngeiriadur William Owen-Pughe (1803). Yn yr argraffiad o’r flwyddyn 1832, ceir ‘Maelfa... a market, a mart.’


Trwy gyd-ddigwyddiad, mae gair arall ‘maelfa’, efallai o'r gair ‘gafaelfa’, sydd / oedd ar lafar yn y parthau hyn. Yn ôl GPC ‘ymyl, dibyn; cyffiniau ty neu dir’ yw’r ystyr; ‘Ar lafar yn nwyrain Morg[annwg]. ‘ar faelfa’r graig’, ‘dod i faelfa Ty-fry’. Ond go brin taw hwnnw’r yw’r gair yn yr achos hwn.

Yn ôl y geiraduron Saesneg, o’r Hen Ffrangeg daw ‘vail’, Hen Ffrangeg vail- (bôn y ferf valoir) o’r Lladin valêre (= bod yn werth, bod yn gryf). (Mae 'vail' yn wreiddyn y gair Saesneg ‘avail’, sydd yn adffurfiad – ychwanegwyd yr ‘a’ am ryw reswm yn y 13fed ganrif).

Gwn am un enw lle arall y mae gair gwneud o Eiriadur Owen-Pughe ynddo, sef Bryn Athyn, 13.5 o filltiroedd i’r gogledd-ddwyrain o Philadelphia.